TEXT

Il y a dans les tableaux de d’Enkelejd Zonja quelque chose qui joue avec l’étrangeté, ce en quoi, certes, ils retrouvent la nature de la peinture et s’inscrivent dans la longue tradition picturale. On s’y arrime alors en retrouvant des points d’accroche, des références qui nous renvoient à un surréalisme issu de Chirico. Mais bien vite on voit qu’il s’agit d’autre chose. Un réalisme, souvent sanglant, les habite. Et avec lui, c’est un cycle de la violence qui semble s’imposer : une violence en attente, une violence passée. Comment peindre la violence ? Ici une réponse, peindre son absence, peindre le monde quand elle n’est pas là mais imminente, quand elle n’est plus là et donc qu’elle est passée. Dans ce passé, pas uniquement l’ultime moment de la temporalité, mais la trace première sur quoi se construit la mémorialité. Nous sommes alors dans le constat, une «  scène du crime » chère aux fictions policières qui envahissent nos imaginaires, mais sous une autre forme. Plus que dans les traces montrées par Cindy Sherman, c’est vers Duchamp que l’on peut se tourner, vers cet étrange Etant donnés. Mais en même temps, cet étant donnés, insiste sur le pluriels des donnés. Si l’on peut voir dans le surréalisme la prémanence du rêve et, par derrière lui du rêveur, d’un sujet en quête de partir, en quête d’errance, Zonja nous entraîne ailleurs. Vers le sujet démultiplié, vers le groupe, vers la foule. La narration s’envole vers le collectif, dans la dissolution du sujet, de l’étant singularisé. Ce n’est plus la violence du meurtre, ce n’est plus le Dahlia noir,  et la double singularité de l’assassin et de la victime, mais la guerre et la totale désingularisation. Ce qui nous est donné c’est la fin du sujet et de sa créativité. Nous sommes dans l’après, et nous sommes dans l’imminence.

Peut-on peindre en Albanie en étant détachés de l’Albanie ? Autre présence, autre référent, par delà la terre, par delà le territoire, la littérature, Kadaré. Avec lui la superposition des mondes. Ou plutôt la présence du monde perdu, sous celui de la présence. Avec Kadaré nous sommes en contact avec une métaphysique de la trace, et donc de la généalogie plus que de l’élévation ; ou, celle de l’élévation dans son avant, avant que tout sombre. Ce tout, celui du monde et de sa parure. Cette tension semble présente dans les toiles de Zonja, elle leur donne une contextualisation, elles lui donnent une visibilité. Et cette visibilité retrouve l’étrangeté du monde et celle de la littérature. Mais si la littérature dit, la peinture montre ; le montrer est-il superposable au dit ? Non bien évidemment, nous sommes ailleurs. Si l’on fait le saut vers Kadaré, c’est qu’il nous parle de sa terre, l’Albanie et de la superposition d’un monde fermé et figé, sur un monde archaïque, qui s’immisce par les jeux d’une « mémorialité » dans les failles du figé. Les toiles de Zonja, viennent après, quand le monde fermé et figé s’est dissout et qu’il ne reste rien d’autre que les doubles vestiges de ce monde figé et de ce qui le taraudait de l’intérieur. En face, nous le savons, notre monde et sa saturation, nous, qu’elles rendent spectateurs de ce qui s’est passé et de ce qui s’annonce. Dans ce contraste, entre le peint et celui qui regarde s’immisce quelque chose qui a à voir avec l’impuissance, la nôtre, celle de notre monde saturé. Nous sommes produits regardeurs impuissants, et ce qui nous rend impuissants c’est ce qui s’est passé dont notre ignorance nous sépare. Enkelejd Zonja nous livre les reliefs d’une bataille dont nous sommes les vainqueurs impuissants, d’un meurtre généralisé dont nous sommes les coupables innocents.

Louis Ucciani

Décembre 2017

…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………

 

Në tablotë e Enkelejd Zonjës gjeni diçka që luan me tëhuajësinë, aty ku tabllotë, pikërisht aty ku ato rindeshin natyrën e pikturës duke u regjistruar në traditën e gjatë pikturale. Lidhemi mirë pas tyre qëkurse gjejmë pikat e kapjes, referencat që na shpien te surrealizmi i dalë prej de Chirico-s. Por shpejt zbulojmë se bëhet fjalë për tjetër gjë. Një realizëm shpesh i përgjakshëm banon brenda tyre. Dhe bashkë me të na imponohet një cikël dhune: një dhunë në pritje, një dhunë e shkuar. Si me e pikturu dhunën? Një si përgjigje, me pikturu mungesën e saj, me e pikturu botën kur dhuna nuk është aty, por shumë e mundshme dhe shumë pranë, ose kur nuk është më aty, por sapo e shkuar. Në këtë të shkuar, jo vetëm si çast i fundit i kohësisë, por si gjurma e parë mbi të cilën ndërtohet imemorialiteti. Na mbetet pra të konstatojmë një “skenë krimi”, nga ato që joshin fiksionet policeske tek na pushtojnë imagjinarin, por me një tjetër formë. Më shumë se në linjat e treguara prej Cindy Sherman, i kthehemi Duchamp-it, tek kjo tëhuajësi për ne: duke qenë se janë dhënë. Por, njëherësh, kjo “duke qenë se janë dhënë” këmbëngul mbi shumësin e të dhënave. E po të shohim te surrealizmi përparësinë e ëndrrës, dhe mbas saj ëndërrimtarin, një subjekt në prirjen për t’u nisur, në prirjen për me u endë, Zonja na shpie pikërisht gjetkë. Për nga subjekti i shumëzuar, te grupi, te turma. Rrëfimi fluturon drejt kolektivit, në zhbërjen e subjektit, të qenies së singularizuar.  Nuk është më dhuna e vrasjes, nuk është më Dahlia e zezë, as singulariteti i dyfishtë i vrasësit dhe viktimës, por lufta dhe zhbërja tërësore e singularitetit. Ajo çka jepet është fundi i subjektit dhe krijimtarisë së tij. Ne jemi në atë ç’vjen pas, ne jemi në të mundshmen e afërt.

A mund të pikturohet Shqipëria duke qenë të shkëputur prej Shqipërisë? Tjetër prani, tjetër referent, përtej tokës, përtej territorit, letërsia, Kadarea. Me të kemi mbivendosjen e botëve. Ose më mirë prania e botës së humbur, nën atë të pranishmen. Me Kadarenë jemi në kontakt me metafizikë gjurme, më shumë me gjenealogjinë se me përnaltimin; ose me përnaltim para se gjithçka të rrëzohet. Kjo e tërë, e botës dhe e dukjes së vet. Ky tension ngjan i pranishëm në telajot e Zonjës, u jep një kontekstualizim, një shikueshmëri. Dhe kjo shikueshmëri ndesh sërish në tëhuajësinë e botës dhe të letërsisë. Por nëse letërsia thotë, piktura dëfton; a është të dëftuarit i mbivendosshëm me të thënën? Sigurisht që jo, ne jemi tashmë gjetkë. Ky kërcim te Kadareja bëhet sepse ai na flet për tokën e tij, Shqipërinë, dhe mbivendosjen e një bote të ndalur e të ngrigë mbi një botë arkaike që përzihet falë “memorialitetit” që depërton nëpër krisjet e së ngrirës. Telajot e Zonjës vijnë më pas, kur bota e ndalur dhe e ngrirë është tretur dhe nuk ka mbetur më gjë tjetër veç rrënojave të dyfishta të botës së ngrirë e çka e gryente së brendshmi. Përballë, ne e dijmë mirë, bota jonë dhe ngopja e saj, na kthen në spektatorë të asaj ç’kaloi dhe ç’po lajmërohet. Në këtë kontrast mes të pikturuarës dhe atij që sheh ndërhyn diçka që ka të bëjë me pafuqinë, tonën, me impotencën e një bote të ngopur. Ne jemi produktet vështrues të pafuqishëm, dhe çka na bën të pafuqishëm është ajo që ka ndodhur, prej nga na ndan padija jonë. Enkelejd Zonja na jep relievet e një beteje prej nga kemi dalë fitues të pafuqishëm, relievet e një vrasjeje të përgjithësuar, për të cilën jemi fajtorë të pafajshëm.

 

Louis Ucciani

Dhjetor 2017